شعار سال: تعلیم و تربیت مروجین، عالمان و اندیشمندان علوم دینی و به تبع آن تاثیر فراوان بر نظام فرهنگی کشور از تاثیرهای فرهنگی بسیار مهم این خطه از ایران اسلامی است. در این منطقه مراسم اعیاد و سوگواری های دینی و مذهبی با شکوه فراوانی برگزار می شوند، در استان قم بیش از ۳۱۷ مورد تاریخی و مذهبی به ثبت رسیده که به لحاظ جهانگردی مذهبی دارای پتانسیل و جایگاه ویژه ای است. دریاچه نمک و دریاچه حوض سلطان نیز به لحاظ طبیعی از اهمیت توریستی و علمی زیادی برخوردار هستند. این استان به دلیل قرار گرفتن در مرکز ایران و همسایگی با دشت کویر از جاذبه های توریستی و بیابانگردی کم نظیری نیز برخوردار است.

مراکز عبادی اسلامی استان قم

از جمله مراکز عبادی اسلامی قم می توان به آستانه مقدس حضرت معصومه(س)، امامزاده شاه احمدقاسم، امامزاده شاهزاده حمزه، امامزاده شاهزاده طاهر، امامزاده ابراهیم، امامزاده صفورا، شش امامزاده، امامزاده سلیمان، امامزاده سکینه خاتون، امامزاده طیب و طاهر، امامزاده شاهزاده زکریا و…را نام برد.

آستانه مقدس حضرت معصومه (س)

تارخ ایجاد فضای معماری بر تربت پاک حضرت فاطمه معصومه (س) به نیمه دوم قرن دوم هجری قمری باز می گردد. به استناد کتاب های معتبر تاریخی این بنا در میانه های قرن پنجم هجری قمری توسط یکی از رجال دوره طغرل اول سلجوقی؛ تجدید بنا شد. با آغاز قرن دهم و شروع فرمان روایی سلسله صفویه، آستانه بیشتر مورد توجه قرار گرفت. در عصر قاجاریه فتحعلی شاه قاجار؛ به آستانه مقدس توجهی خاص داشت و تزیینات کنونی به همراه رواق ها و بیوتات فعلی اغلب متعلق به آن دوره است.

مرقد شریف حضرت فاطمه معصومه (س) با کاشی های نفیس و زیبای زرفام متعلق به قرن هفتم هجری قمری پوشیده شده است. گرداگرد مرقد منور دیواری به بلندی دو متر و درازا و پهنای ۴/۸۰ و۴/۴۰قرار گرفته است که در سال ۹۵۰ بنا شده و با کاشی های معرق آراسته شده است.اکنون دیوار با ضریح مشبک از جنس نقره پوشیده شده است. محدوده های نزدیک تر به ضریح مطهر را رواق می گویند که هر یک اسامی خاصی دارند. رواق بالاسرمحوطه ای است بین مسجد بالاسر تا ضریح مطهر که با آیینه کاری و گچ کاری های بسیار زیبا آراسته شده و محل زیارت مومنان است.

محوطه بین ایوان طلا و ضریح مطهر را رواق دارالحفاظ می گویند که از سابق در این محل خادمان و قاریان قرآن مراسم ویژه ای داشته اند و هم اکنون نیز خطبه شامگاهی خادمان در آنجا اجرا می شود. رواق آیینه (شهید بهشتی) نیز در بخش زنانه و پایین پای حضرت معصومه (س) واقع است.

مسجد مقدس جمکران، مسجد اعظم قم، مسجد جامع قم، مسجد فیض قم، مسجد صرم، مسجد جامع کهک، مسجد پنجه علی قم، مسجد فاطمیه قم(مسجد خانم) و…از جمله مساجد تاریخی و مذهبی این استان شمار می آیند.

مسجد مقدس جمکران

به مردم بگو به این مکان (مسجد مقدس جمکران) رغبت کنند و آن را عزیز دارند. (از فرمایشات حضرت مهدی علیه السلام به حسن بن مثله جمکرانی)

مسجد جمکران، امروزه یکی از مهمترین مراکز زیارتی شیعیان ایران و جهان است. سه شنبه شب ها و روزهای هفته به خصوص تعطیلات آخر هفته و عیدها و سوگواری های مذهبی این مکان مقدس مملو از زایرانی است که از راه های دور و نزدیک خود را به این مسجد رسانده اند. درباره چگونگی و تاریخچه ساخت این مسجد؛ حکایت زیر گفته می شود.شیخ حسن بن مثله جمکرانی می گوید: من شب سه شنبه، ۱۷ ماه مبارک رمضان سال ۳۷۳ هجری قمری در خانه خود خوابیده بودم که ناگاه جماعتی از مردم به درب خانه من آمدند و مرا از خواب بیدار کردند و گفتند: برخیز و مولای خود حضرت مهدی علیه السلام را اجابت کن که تو را طلب نموده است.آنها مرا به محلی که اکنون مسجد جمکران است آوردند.

چون نیک نگاه کردم تختی دیدم که فرشی نیکو بر آن تخت گسترده شده و جوانی سی ساله بر آن تخت، تکیه بر بالش کرده و پیرمردی هم نزد او نشسته است. آن پیر؛ حضرت خضر علیه السلام بود که مرا امر به نشستن نمود، حضرت مهدی علیه السلام مرا به نام خودم خواند و فرمود: برو به حسن مسلم (که در این زمین کشاورزی می کند) بگو: این زمین شریفی است و حق تعالی آن را از زمین های دیگر برگزیده است و دیگر نباید در آن کشاورزی کند.

عرض کردم: یا سیدی و مولای! لازم است که من دلیل و نشانه ای داشته باشم و گرنه مردم حرف مرا قبول نمی کنند، آقا فرمود: تو برو و آن رسالت را انجام بده، ما نشانه هایی برای آن قرار می دهیم وهمچنین نزد سید ابوالحسن (یکی از علمای قم) برو و به او بگو: حسن مسلم را احضار کند.

ساختمان هشتی

هشتی ساختمانی است که در مجاورت بقعه خاک فرج واقع شده است. در وسط این ساختمان چاهی و بر فراز آن تپه ای وجود دارد. در مورد این هشتی دو روایت وجود دارد: یکی این که حجرالاسود را از این مکان به محل فعلی آن برده اند و دیگر این که چاه را به منظور استخراج آب حفر کرده اند اما در اثر زلزله و نفوذ گازهای زیرزمینی به بیرون این چاه بدون نیاز به مواد سوختی شعله ور شده و به همین دلیل می گویند یکی از سه آتشکده بزرگ زرتشتیان در این محل قرار داشته است.

خانه ملاصدرا، خانه حضرت امام خمینی، خانه زند، خانه حاج قلی خان، ایوان مهدعلیا صفوی، خانه شاکری (حاج عسگرخان)، خانه سید حاجی روحانی و… از دیگر ساختمان های تاریخی این شهر است.

مدرسه فیضیه

مدرسه فیضیه یکی از مشهورترین مدرسه های دینی سرتاسر جهان است که در شهر قم واقع شده است. این مدرسه از نیمه نخست قرن سیزدهم هجری قمری جایگزین بنای مدرسه آستانه شد که به اعتبار متون معتبر تاریخی، آن مدرسه ازمیانه قرن ششم هجری قمری وجود داشته و درعصر صفوی تجدید بنا شده بود.

بنای مدرسه چهار ایوانی است و در دو طبقه با ۴۰ حجره پایینی متعلق به عصر قاجار و ۴۰ حجره بالایی متعلق به قرن چهاردهم هجری قمری بنا شده است. قدیمی ترین بخش مدرسه،ایوان جنوبی آن است که به تاریخ ۹۳۹ هجری قمری با کاشی های زیبای معرق، متعلق به عصر صفوی تزیین شده است وسردر صحن عتیق آستانه مقدس حضرت فاطمه معصومه (س) محسوب

می شود.مدرسه صفویه، مدرسه جهانگیرخان و مدرسه دارالشفاء از دیگر مدارس استان قم است.

پل علیخانی، پل عسگر آباد، پل کاج، پل دلاک، سد کبار و از جمله پل های و بندهای تاریخی استان قم است.

پل علیخانی

پل علیخانی در داخل شهر قم، درابتدای بازار واقع شده است. اصل این پل از بناهای دوره صفویه است که در حدود ۱۲۹۲ هجری قمری بازسازی شد و در این بازسازی طاق دهانه های قبلی برداشته شده و در حد فاصل پایه های قدیمی، طاق های مرتفع تری برپا شد و برروی پایه ها نیز دهانه های کوچک تری تعبیه شده است. پل دوره صفوی ظاهرا یازده دهنه داشته و به هنگام بازسازی های دوره گذشته؛ سنگ نوشته ای مربوط به بنای اصلی درآن کشف شده است. بازسازی بعدی پل به منظور تعریض آن در دو طرف گذرگاه در دهه ۲۰ قرن اخیر صورت گرفته است. این پل در حال حاضر ۹۶ متر درازا و با احتساب پیاده روها ۱۰ متر پهنا دارد.

حمام ها و آب انبارهای قدیمی

آب انبار مدرسه دارالشفاء، حمام حاج عسگر خان، حمام روستای قباد بزن از جمله حمام ها و آب انبارهای قدیمی می توان برشمرد.

آب انبار مدرسه دارالشفاء

بنای آب انبار در مجاورت مدرسه دارالشفاء قم واقع شده و به همین نام نیز مشهور است. قدمت ساختمان آن به قرن یازدهم و سال ۱۰۵۵ هجری قمری (زمان شاه عباس دوم) می رسد. این بنا دارای سردری به پهنای ۶ ،عمق ۷۰/۲ و ارتفاع ۸ متر است که با کاشیکاری، مقرنس و کتیبه های تاریخی تزیین شده است. لچکی های قوس طاق راه پله هابا کاشی های معرق نفیسی آراسته شده اند که برروی آن اشعاری کتیبه شده است. پوشش سردر، دارای مقرنس گچی و منقش زیبایی است. بالای این سردر، سنگ نوشته ای است که تاریخ تعمیر و مرمت بنا برروی آن نوشته شده است.

دژها و قلعه ها

قیز قلعه سی جمکران، قلعه تپه طغرود، قلعه گبری جمکران ، قلعه گلی، میل سنگی امامزاده جعفر ، میل امامزاده عبدالله از جمله دژها و قلعه های باستانی است. قیز قلعه سی جمکران

در سمت جنوب باختری جمکران قلعه بزرگی بر روی یکی از مرتفع ترین نقاط مجموعه کوه های این منطقه قرار گرفته که به قیز قلعه سی شهرت دارد و مابین شهر قم و روستای جمکران قرار گرفته است. خصوصیات بارز قلعه های موجود دررشته کوه های البرز دراین قلعه مشخص است. نوع معماری، مصالح و تکه سفال های سطحی اطراف قلعه نشانگر تاریخ قرن ۷و ۸ است ولی آثاری نیز وجود دارند که می توانند به دوره های قدیمی تر مربوط شوند. به عنوان نمونه یک بنای گنبدی شکل برروی تپه شمالی وجود دارد که یادآور معماری قبل از اسلام است.

باتوجه به شرایط و موقعیت خاص قلعه در منطقه؛ می توان تصور کرد که دوره حیات آن بسیار طولانی بوده است. بدیهی است قلعه یاد شده در دوره تاریخی مورد استفاده بوده و شواهدی از استقرار دوره تاریخی قابل مطالعه است. اغلب دژهای کوهستانی رشته البرز در نقاطی ساخته شده اند که تسلطی برجلگه هاکه مراکز اصلی شهرنشینی است، نداشته اند و اغلب رشته کوهی حدفاصل میان دژنشینان و